Sirr deyildir ki, Azÿrbaycan mÿdÿniyyÿtinin bir sira qollaðûíûí inkiøafinda ÷alüi aëÿòëÿðèìèzin bþéök rolu olmuødur. Mÿñÿëÿn, muüam sÿnÿtini tarsiz, kaman÷asiz, qavalsiz; àøûã-ozan sÿnÿtini - sazsiz, qopuçsuz, balabansûz; mahnû ifa÷ûlûüû vÿ rÿqs sÿnÿtini - milli íÿôÿñ, zÿrb, simli (kamanëû, mizrabëû) àëÿòëÿrsiz; meyxana janðûnû - vÿznsiz, zarb aëÿòëÿrsiz òÿñÿvvör etmÿk mömkön deyil.
Azÿrbaycan ÿrazisi dönyanûí ÿí qÿdim yaøayiø mÿskÿnëÿrindÿn biðè oldugundan (burada qÿdim insanlar 2
milyon il ÿââÿl mÿskunlaøiblar) ÿí qÿdim mÿdÿniyyÿt mÿrkÿzëÿrindÿn hesab edilir. Bu arazidÿ éàøayan
qÿdim insanlarûí ilk yaratdiüi ÷algi aëÿòëÿðè èäèîôîíëó, yÿni þzösÿñëÿíÿí aëÿòëÿð olmuødur. Dilimizin ÿn qÿdim sþzlÿrindÿn oëan «÷al» bir íå÷ÿ mÿnada iøëÿäèëñÿ dÿ, (mismar ÷al; qatiq âÿ ya halva ÷àë; ÷àë-oüurla; ÷àë-rÿng mÿnasinda vÿ s.) ÿsasÿn musiqi aëÿtini sÿsëÿndirmÿk manasûnda istifadÿ edilir. ßslindÿ «÷al» sþzö vur, dþy mÿnalarûmû bildirir. Bu fikrè idiofonlu aëÿtëÿrin Azÿrbaycan srazisèídÿ ÿí qÿdim alÿt olduüunu bir daha òÿsdiqëÿyir.
Bildiyimiz kimi ibtidai
insanlar i÷i
boø
daølaðû,
aüac
par÷alaðûnû
bir-birinÿ dþyÿúëÿmÿkëÿ.vurmaqla ilk
primitiv ×àëüi aëÿòëÿðè hazirlayaðaq ñÿñëÿíäèðèáëÿð. Gþrönör eëÿ bu ñÿáÿáäÿí aëÿti sÿslÿndirÿíäÿ «÷àë», éÿíè âóð, dþy kimi miiraciÿt edibëÿr. Sonralar muxtÿlif nþvlö - aerofonlu (íÿôÿñ), xordofonlu
(simli), membranofonlu (zÿrb) musiqi aëÿtëÿri yaraäûëäûãda bu aëÿòëÿð ömuìi halda «÷àëüû àëÿòëÿðè» adlandiðûlib. Baxmayaðàã ki. sonralar yaranan bir sira aëÿòëÿð vurmaqla deyil,
baøqa usullarla äÿ sÿsëÿndirilir. Ìÿñÿëÿn, nÿfÿs aëÿtëÿri - öförölmÿkëÿ, kamanëû (simli) ÿëÿòëÿð - kamanû simÿ sörtmÿkëÿ âÿ s.
Àðõåoloji qazûítilar zamanû tapilmiø maddi mÿdÿniyyÿt abidÿëÿri öçÿðèíäÿêè rÿsmëÿr bÿzi aëÿtëÿrin yasèíè tÿxmini da olsa möÿyyÿn etmÿyÿ èìêàn verir. ×alüi aëÿtðÿrimizin bir qismi haqda isÿ XVII
ÿsrdÿ Azÿráàéúàíäà sÿyahÿtdÿ olmuø Adam Oleari, Engelbert Kempfer,
Evliya ×åëåáè kimi
sÿyyahlar
xatirÿëÿrindÿ
sþhbÿt
a÷ûrlar.
Îrta
ÿsr
Tÿbriz
miniatör
rÿssaìëûã mÿktÿbi nömayÿndÿëÿrinin ÿñÿðëÿðèíäÿ äÿ qÿdim ÷alüû àëÿòðÿðèìèç
tÿsvir edilir.
Áó üöí äÿ Àçÿðáàéúàí óñòàëàðû âÿ ïåøÿêàðëàðû áó üþçÿë ñÿíÿòèíè äàâàì åäèðëÿð.
Milli
musiqi alÿtlÿrin ustalari.